Waarom SaaS verandert maar niet verdwijnt

Wat is de SaaSpocalypse?

De term SaaSpocalypse dook op nadat AI-agents lieten zien dat ze complexe zakelijke werkstromen zelfstandig konden uitvoeren, zoals HR-processen, juridische analyses en financiële rapportages. Dat zette een fundamentele vraag op scherp: als een AI-agent taken overneemt waarvoor een organisatie nu per gebruiker betaalt, wat rechtvaardigt het abonnement dan nog? De paniek die volgde was groter dan het antwoord waardig.

SaaS als concept is niet verdwenen. Wat wel verdwijnt, is een specifiek type software. Namelijk, generieke tools die hun waarde ontlenen aan het feit dat bouwen vroeger duur en complex was. Die tijden zijn voorbij. Maar dat is een heel andere uitspraak dan “SaaS is dood.” Het is eerder een lang uitgestelde correctie, die de markt dwingt om onderscheid te maken tussen producten die echte waarde leveren en producten die bestonden bij de gratie van een gebrek aan alternatieven.

Wat dit concreet betekent, wordt zichtbaar in de manier waarop gebruikers zich gedragen. Iemand die jarenlang een boekhoudtool van twintig euro per maand gebruikte, uploadt zijn bonnen nu naar een AI-tool, laat die een overzicht genereren en schakelt alleen nog een accountant in voor de jaarafsluiting. Een operationeel manager die altijd afhankelijk was van een projectmanagementtool, bouwt zijn eigen werkstroomoplossing in een middag. De bedreiging voor generieke SaaS komt daarmee niet alleen van AI-agents die het werk overnemen, maar ook van de voormalige gebruikers zelf. Zij kunnen het alternatief nu zelf bouwen, naar hun eigen wensen. Dat verandert de dynamiek fundamenteel: de concurrent is niet langer een andere softwareleverancier, maar de eigen klant met een AI-tool en een vrije middag. Voor verticale SaaS met diepe domeinkennis, sectorspecifieke data en complexe compliance geldt dit echter nauwelijks. Niemand vibe-codet zijn eigen supply chain-optimalisatietool. Maar voor generieke horizontale tools is het een reëel en groeiend verschijnsel.

De vibe coding illusie

Vibe coding, het bouwen van software door AI-modellen in gewone taal aan te sturen, heeft wel de drempel naar een werkende demo drastisch verlaagd. Een prototype dat vroeger een week kostte, is nu in een middag klaar. Dat is reëel en waardevol. Maar dat is niet het hele verhaal. De persoon die het begrip “vibe coding” heeft gemunt, verklaarde het een jaar later “passé” en schreef de code voor zijn eigen serieuze project handmatig, omdat AI-agents daarin “per saldo niet nuttig” waren.

Wij zien dat het ontwikkelen van productierijpe applicaties met AI een stuk sneller gaat, maar dat er heel wat voor nodig is om dat voor elkaar te krijgen. Vaak wordt gedacht dat alleen al het gebruik van een tool zoals Claude Code genoeg is om te versnellen. De resultaten daarvan zijn inmiddels duidelijk: een grootschalig gerandomiseerd onderzoek onder ervaren developers toonde aan dat AI-tooling hen gemiddeld negentien procent langzamer maakte bij complexe taken, terwijl ze dachten twintig procent sneller te werken. Google’s DORA-rapport bevestigde: meer AI-gebruik correleerde met hogere snelheid, maar lagere stabiliteit. De lagen die een product productierijp maken, van authenticatie en autorisatie tot compliance, multi-tenancy en schaalarchitectuur, zijn er gewoon nog. Ze zijn alleen makkelijker te vergeten als de demo er al overtuigend uitziet.

Waarom het seat-based model kraakt

Het fundament van twee decennia SaaS-groei was het per-seat prijsmodel: betaal per gebruiker, per maand, voor toegang tot een interface. Dat model was rationeel zolang het bouwen van alternatieven duur en tijdrovend was. AI verandert die rekening. Een AI-agent die drie taken van drie medewerkers overneemt, vraagt geen drie seats, maar meer rekenkracht.

De markt heeft dit al opgepikt: het aandeel van pure seat-based pricing daalde in twaalf maanden van 21 naar 15 procent. Hybride modellen waarbij consumptie en uitkomst de prijs bepalen, stegen van 27 naar 41 procent. Nieuwe spelers brengen een volledig ander model mee, waarbij betaling per afgeronde taak plaatsvindt. Dat is een fundamentele verschuiving in wat software moet bewijzen om betaald te worden.

Domeinkennis als scheidslijn

De zogenaamde SaaSpocalypse treft de softwaremarkt ongelijk. Generieke horizontale tools zonder eigen datalaag staan het meest onder druk. Simpele taakbeheer-apps, lichtgewicht CRM-systemen, formulierbouwers: dit zijn categorieën waarbij een AI-agent de kernfunctionaliteit zelfstandig kan afhandelen. De waardepropositie valt weg zodra het alternatief er is.

Verticale SaaS met diepe domeinkennis staat er heel anders voor. De dental practice management tool die verzekeringscoderingen begrijpt. De compliance-software die is gecalibreerd op specifieke sectorregulering. De supply chain oplossing die jarenlang klantdata heeft omgezet in een datalaag die geen generiek model kan repliceren. Cursor bereikte twee miljard dollar ARR doordat het developer-werkstromen begrijpt op een manier die een generieke coding assistant niet evenaart. Gamma groeide naar dertig miljoen dollar ARR door te specialiseren in presentaties. Je ziet steeds dat diepgang wint van breedte.

De feature-or-platform test

Een goede manier om te beoordelen hoe toekomstbestendig een digitaal product is, is door jezelf een eenvoudige vraag te stellen: ben je een feature of een platform?

Features lopen het grootste risico om te worden vervangen door AI of opgenomen te worden in grotere softwareplatformen. Sterke platforms werken anders. Zij worden juist waardevoller naarmate meer processen, gebruikers en data samenkomen.

Er zijn drie signalen die het verschil zichtbaar maken.

1. Unieke data: Hoe meer waarde jouw product haalt uit data die door de jaren heen is opgebouwd, hoe moeilijker het wordt om die waarde te kopiëren. Die opgebouwde kennis vormt een belangrijk concurrentievoordeel.
2. Verankering in processen: Wat gebeurt er als jouw software morgen verdwijnt? Als belangrijke processen stilvallen, vervul je een centrale rol in de organisatie. Als gebruikers eenvoudig kunnen overstappen naar een alternatief, is de kans groot dat je meer een feature bent dan een platform.
3. Aantoonbare waarde: Steeds meer softwarebedrijven stappen af van prijsmodellen op basis van gebruikerslicenties en bewegen richting pricing op basis van gebruik, resultaat of gerealiseerde waarde. Dat vraagt om een duidelijk antwoord op de vraag: welke impact levert het product daadwerkelijk?

Voor productteams betekent dit dat de focus verschuift van zoveel mogelijk features toevoegen naar bouwen aan unieke kennis, sterke processen en duurzame waarde voor gebruikers.